The Odyssey filminde postkolonyal anlatının kökenleri

The Odyssey, Homeros’un destanını postkolonyal bir bakışla yeniden yorumlarken Batı’nın Doğu, savaş, suçluluk ve kahramanlık anlatılarını sorguluyor.

Christopher Nolan’ın The Odyssey filmi, Homeros’un Odysseia destanını günümüze taşıyan sıradan bir uyarlama olarak değerlendirilemez. Yapım, Batı’nın Doğu’ya bakışını, savaşların yarattığı travmayı ve sömürgeci geçmişle hesaplaşma çabasını tartışmaya açan bir anlatı olarak okunabilir. Mitolojik unsurlar bu çerçevede yalnızca fantastik maceranın parçaları değil; psikolojik, politik ve teolojik anlamlar taşıyan simgelerdir.

Odysseus’un Batı’dan Doğu’ya uzanan yolculuğu, yüzeyde İthaka’ya dönüş arayışıdır. Ancak anlatının daha derin katmanında kahraman, kendisini merkeze yerleştiren dünyanın ürettiği ötekiyle ve parçalanmış kimliğiyle karşılaşır. İthaka, yalnızca bir coğrafya değil, Batı’nın hafızasını, geçmişini ve kendisini tanımlama biçimini temsil eder. Bu nedenle eve dönüş, aynı zamanda köklerle ve suçluluk duygusuyla yüzleşme sınavına dönüşür.

Truva Savaşı, Yunan ordusu açısından zafer, strateji ve kahramanlık şeklinde anlatılırken Troyalılar için işgal, katliam ve yıkım anlamına gelir. Truva Atı hilesiyle şehrin içeriden çökertilmesi, kendisini uygar taraf olarak gören gücün uyguladığı şiddeti görünür kılar. Buradaki temel soru şudur: Barbarlık gerçekten Doğu’ya mı aittir, yoksa Batı’nın uygarlaştırıcı iddiasının içinde mi saklıdır?

Zaferi kim anlatıyor?

Destanın ve filmin merkezinde Odysseus bulunduğu için Troyalıların yaşadığı acılar, çoğu zaman onun dönüşümüne hizmet eder. Doğu’nun hikâyesi görünür kılınsa bile Troyalılar anlatının asli öznesi hâline gelemez. Böylece mağlup olanın deneyimi, galibin vicdan ve travma hikâyesinin arka planına dönüşür. Postkolonyal eleştirinin dikkat çektiği sorun da tam olarak budur: Tarih, çoğunlukla kazananın diliyle yazılır.

Filmde sıkça başvurulan xenia, yani yabancıya ve misafire karşı konukseverlik ilkesi de bu çelişkiyi açığa çıkarır. Konuk ile ev sahibi arasında karşılıklılık ve saygı öngören bu anlayış, Troy’a yönelik saldırıda geçerliliğini yitirir. Batı, Doğu’nun misafirperverliğini kendi anlatıları içinde yeniden yorumlayarak onu düşman ve öteki konumuna iter. Böylece sömürgeci şiddet, karşı tarafın zorunlu kıldığı bir tepki gibi sunulur.

Cyclops, Circe ve Calypso gibi karakterlerle karşılaşmalar da yalnızca mitolojik serüvenler olarak okunmamalıdır. Odysseus’un alışık olduğu dünyanın dışına çıktığında karşılaştığı her şey yabancı, tehlikeli ve kontrol dışı görünür. Bu yaklaşım, Batı’nın kendisini düzen, akıl ve merkezle; Doğu’yu ise kaos, barbarlık ve tehdit ile tanımlayan zihinsel haritasını yansıtır. Özellikle Cyclops örneğinde önemli bir terslik belirir: Odysseus, canavarın ülkesine giren yabancıdır. Bu durumda canavarın kim olduğu sorusu kaçınılmaz hâle gelir.

Xenia ilkesi, filmde modern hukuk ve sınır rejimleriyle ilişkilendirilebilecek biçimde yorumlanır. Mülteciler, göçmenler, savaş esirleri ve çatışma bölgelerinde yaşayanlar, modern dünyanın “öteki” olarak belirlediği grupları hatırlatır. Bu nedenle The Odyssey, yalnızca eve ulaşmaya çalışan bir kahramanın öyküsü değildir; kimin korunacağına, kimin dışlanacağına ve kimin haklarının askıya alınacağına karar veren düzeni de sorgular.

İthaka, ev ve sömürgeci hafıza

Odysseus’un İthaka’ya dönüşü, Batı edebiyatında güçlü bir eve dönme imgesidir. Ancak postkolonyal açıdan mesele, Batı’nın işgal ettiği her yeri kendi İthakası gibi düzenlemesidir. Tarih yazmak, sınır çizmek ve dünyayı yeniden adlandırmak hakkını kendisinde gören bu yaklaşım, kendi evine dönememenin bedelini başkalarına ödetir. Film bu nedenle “ev” fikrinin masum olmadığını; kralın, toprağın ve Batı’nın kendisinin de şiddetle örülü olduğunu hatırlatır.

Penelope, Odysseus’un hareket ve keşif arzusunun karşısında evi, toprağı ve sürekliliği temsil eder. Kahramanın özgürlüğünün bedelini yıllarca bekleyen Penelope öder. İthaka’ya dönüş yalnızca romantik bir kavuşma değil, siyasi egemenliğin ve mülkiyet düzeninin yeniden kurulmasıdır. Telemachus ise bu düzenin mirasçısı olduğu kadar, savaşın ve sömürgeci hafızanın gelecek kuşaklara aktarılan yükünü de taşır.

Akdeniz’in yalnızca Yunan uygarlığının doğduğu yer olarak sunulması da eleştiriye açıktır. Bu havza Afrika, Asya ve Avrupa’nın kesiştiği; farklı toplumların ticaret, göç, savaş ve kültürel etkileşim yoluyla birbirini dönüştürdüğü geniş bir tarih alanıdır. Akdeniz’i yalnızca Batı’nın başlangıcı olarak tanımlamak, bu ortak ve çok katmanlı geçmişi görünmez kılar.

Bu açıdan The Odyssey, emperyalizmi eleştiriyor gibi görünürken aynı zamanda Hollywood’un ve küresel kültür endüstrisinin gücüyle dünyaya yayılan yeni bir Batı anlatısı üretir. Homeros’un destanı yeniden kurgulanarak klasik Yunan, modern Batı’nın kültürel atası şeklinde sunulur. Oysa Anadolu, Levant, Mısır, Pers ve Doğu Akdeniz toplumlarının tarihsel deneyimleri, bu merkezci bakışta çoğu kez arka plana itilir. Homeros da zaman içinde Batı tarafından sahiplenilerek tek bir kültürel mirasın parçasıymış gibi dolaşıma sokulur.

Kahramanlığın bedeli

Odysseus’un yaşadığı savaş travması, bitmiş görünen bir çatışmanın zihinde sürmeye devam ettiğini gösterir. Şiddet sona erse bile suçluluk, kayıp ve kuşaklararası aktarım devam eder. Ancak kahraman, kendisini meşru kılan kavramların hâkim olduğu bir dünyanın içindedir. Bu nedenle vicdanıyla hesaplaşsa da anlatının merkezini terk etmez; Batı, kendi pişmanlığını anlatırken bile söz hakkını elinde tutar.

Sirenler sahnesi bu iktidar ilişkisini özellikle belirginleştirir. Odysseus hakikatin sesini duymak ister, ancak mürettebatının aynı gerçeğe ulaşmasını engeller. Adamlarının kulaklarını kapatması, bilginin ve tarihsel hafızanın seçkin bir güç tarafından kontrol edilmesini simgeler. Odysseus kendisini direğe bağlayarak vicdanını dinlemeye çalışır; yine de duyduğu gerçek, onu düzenini terk etmeye götürmez.

Bu nedenle filmdeki kahramanlık, basit bir zafer anlatısı değildir. Odysseus’un eve dönüşü, işgal edilenlerin nereye döneceği sorusunu cevapsız bırakır. Onun hikâyesi kahramanca bir yolculuk olarak adlandırılırken Troyalılar için aynı süreç, istilacının geri çekilmesinden ibarettir. Batı’nın kahramanı, başka bir halkın hafızasında hâlâ düşmandır.

Nolan’ın bu destanı yeniden gündeme taşıması, Batı’nın zafer ile suçluluk arasındaki gerilimini yansıtır. Ancak savaş karşıtlığı, hoşgörü ve pişmanlık söylemleri, Doğu’yu anlatının öznesi yapmadığı sürece sınırlı kalır. Film Batı’yı aynaya bakmaya çağırır; fakat aynayı da Batı tutar. Böylece sömürgeci anlatı, eleştirilirken bile merkez konumunu korur.

Sonuçta The Odyssey, postkolonyal zihniyetin güncellenmiş bir Batı miti olarak okunabilir. Anlatı, geçmiş şiddeti sorgularken aynı zamanda Batı’nın kurucu kahramanlık hikâyesini yeniden üretir. Troyalıların hikâyesi bağımsız bir özneye dönüşmedikçe, Odysseus’un pişmanlığı gerçek bir yüzleşme değil, merkezin kendisini yeniden tanımlama biçimi olarak kalır. Karanlık bir dönem sona erdiğinde yeni bir başlangıç mümkün görünse de tarih, güç ilişkileri değişmediği sürece aynı hataların yeniden tekrarlanabileceğini gösterir.