Faytonculuk Kültürü İzmir’de Tehlike Altında
Faytonculuk, İzmir’de usta eksikliği nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Geleneksel zanaatın geleceği belirsiz.
Türkiye’de bir zamanlar önemli bir ulaşım aracı olan faytonlar, günümüzde usta eksikliği nedeniyle yok olma riskiyle karşı karşıya. Fayton üretimi, halk arasında basit bir marangozluk olarak algılansa da, aslında yüksek mühendislik bilgisi ve deneyim gerektiren bir süreçtir. Faytonların gövdesinde darbe emici dişbudak ağacı, tekerlek parmaklarında ise yüksek dirençli gürgen kullanılarak doğal süspansiyon sağlanmaktadır. Tekerleklerin dışa eğimli yapısına “kamber açısı” denir ve bu tasarım, yük aksının en güçlü noktasına aktarılmasını sağlayarak viraj güvenliğini artırır. Elde dövülen çelik makaslar, yol sarsıntısını en aza indirirken, su geçirmeyen özel deri mekanizmalar ise günümüzdeki açılır tavanların öncüsü olarak kabul edilmektedir.
At arabacılığı ve atçılık mesleğini babasından devralan Cem Kara Osman, faytonları özel üretim ve tamir ile günümüze taşımaya çalışıyor. Osman, bu araçları yalnızca sünnet törenleri, düğünler ve reklam çekimleri gibi özel etkinliklerde kullandıklarını belirterek, “Nal sesleri insanı stresten uzaklaştırıyor, adeta bir terapi etkisi yaratıyor” dedi.
Fayton yapımında ahşap için marangozluk, demir için dövme ustalığı ve parçaların işlenmesi için torna bilgisi gereklidir. Osman, Türkiye genelinde bu mesleği icra edebilecek usta sayısının oldukça az olduğunu vurguladı. “Yaklaşık yirmi yıl önce Türkiye’den dünyanın dört bir yanına fayton ihraç ediliyordu. Ancak talebin düşmesiyle üretim durma noktasına geldi. Yeni nesil bu kültüre ilgi göstermiyor ve bu gelenek tamamen unutulacak” şeklinde konuştu.
Cem Kara Osman, eline geçen yüz yılı aşkın geçmişe sahip bir faytonu restore etmeye başladı. Bu araç, Paris ve Londra damgaları taşıyor ve Avrupa’dan İzmir’e getirilmiş. Daha sonra İstanbul ve Büyükada’da film çekimlerinde kullanılmış. Osman, “Bu tarihi aracı gün ışığına kavuşturmak büyük bir onur. Yakın zamanda baştan aşağı revize edeceğim. İzmir faytonu olarak bilinen bu model, üstü açılıp kapanabilen körüklü bir araba” dedi. Faytonculuk, sadece araç üretimi değil; ahşap, demir ve derinin binlerce yıllık uyumunu yaşatan kültürel bir miras olarak Türkiye’de yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.
